Cultuurchristenen maken opmars door zorgen om opkomst ’groeiende, zelfverzekerde islam’: ’Het lijkt alsof onze cultuur zich in een midlifecrisis bevindt’
Utrecht - De AIVD waarschuwt voor polarisatie en de koning zei het ook in de laatste troonrede: Nederlanders staan steeds vaker lijnrecht tegenover elkaar. Het land valt uit elkaar. Laten we dus kijken wat ons bindt, zeggen een historicus, een theoloog en een journalist. Terug naar onze christelijke wortels, óók als je er niets van gelooft. „Het lijkt soms alsof onze cultuur zich in een soort midlifecrisis bevindt.”
Het begrip ’cultuurchristen’ waart de laatste jaren rond in rechts-conservatieve kringen. ’Ik zit in Team Christen’, verklaarde wereldberoemd bioloog Richard Dawkins opeens in een interview.
Verbijstering alom: Dawkins was toch juist de felste atheïst ter wereld? Dat klopt, en hij is nog net zo ongelovig als altijd. Maar hij voelt zich wel thuis in de christelijke cultuur. ’Ik heb het gevoel dat we een christelijk land zijn’, zei hij. ’Als ik moest kiezen tussen het christendom en de islam, zou ik zonder twijfel voor het christendom kiezen.’
Het is een opvallende trend. Mensen die het christendom gaan herwaarderen – niet omdat ze opeens zijn bekeerd, maar vanwege zorg over de opkomst van de islam of verval van de westerse beschaving.
’Wij in het Westen zijn allemaal goudvissen; het water waarin we zwemmen is het christendom’, zei historicus Tom Holland. Mensen als Elon Musk, Jordan Peterson en Douglas Murray verklaarden zich tot cultuurchristenen. In Nederland rekende Pim Fortuyn zich al tot deze stroming. Ayaan Hirsi Ali volgde; nu staan JA21-oprichter Annabel Nanninga en rechtsfilosoof Paul Cliteur in die lijn.
Ook wie niet in God gelooft, mag trots zijn op de erfenis van het christendom, stellen Beatrice de Graaf, Stefan Paas en David Boogerd, die samen een podcast maken over religie.
In hun boek De ongelooflijke geschiedenis houden ze een warm pleidooi voor herwaardering van onze christelijke wortels in tijden van oorlog, polarisatie, migratie, identiteitsstrijd en afnemend vertrouwen in alles en iedereen. Want veel ’typisch Westerse waarden’ hebben hun wortels in de kerk. Of we het nou leuk vinden of niet.
Welke dan? Universele mensenrechten. Dat ieder mens waarde heeft, ongeacht afkomst of geslacht. Niemand staat boven de wet, ook de koning niet. Dat slavernij fout is en seks zonder toestemming ook. „Het idee dat een man trouw hoort te zijn aan een vrouw, dat komt uit het christendom”, zegt De Graaf.
En er is meer. Dat we de natuur niet moeten slopen, dat vrede beter is dan oorlog, ziekenhuiszorg voor iedereen. „Wij denken misschien dat het altijd vanzelfsprekend was dat rijke mensen moeten omzien naar armeren in de samenleving”, zegt Paas. „Maar voordat het Romeinse rijk christelijk werd, dachten ze daar heel anders over. Dat vond ik een eye-opener.’’
Het wekt de ergernis van het drietal dat sommige mensen denken dat dat soort ideeën uit de lucht zijn komen vallen. Lang was het bon ton om het christendom uitsluitend alle ellende in de schoenen te schuiven en nooit de credits te geven voor zaken waar we trots op zijn.
’Religieus analfabetisme’, noemt historicus Beatrice de Graaf alle ’domheid’ die ze hoort langskomen op televisie, online en in de krant. Theoloog Stefan Paas: „Ik hoorde een politiek filosoof roepen dat onze mensenrechten in de Verlichting zijn uitgevonden. En de democratie in het Oude Griekenland. Dan denk ik: wat een onzin. Dan sla je gewoon de rol van het christendom over.”
Krijgt het alom betwijfeld christelijk geloof via de zij-ingang van ’cultuurchristendom’ voorzichtig weer wind in de zeilen? De cijfers over kerkbezoek laten het nog niet zien.
Toch lijkt er bij seculiere Nederlanders nieuwe belangstelling te ontstaan voor het erfgoed. Paas: „De boomergeneratie wist er veel van en had er de pest aan. En nu hebben we in verschillende Europese landen een generatie die er minder van weet, maar er wel nieuwsgierig naar is. Dat is echt een trendbreuk. Elke generatie was telkens ongeloviger dan de vorige.”
Dat is ook te danken aan migratie, zegt EO-journalist David Boogerd. „Ik denk dat de grotere zichtbaarheid van de islam in onze samenleving ook vragen opwierp aan de geseculariseerde westerse mens van: oké, maar wat is óns verhaal dan?”
Jongeren krijgen met leeftijdsgenoten te maken met een migratieachtergrond voor wie hun geloof iets cools is. Dat is even wennen.
„Christendom werd weggestopt en was niet meer iets stoers dat deel was van je identiteit”, zegt De Graaf. „Terwijl sommige moslimjongens hun religie als iets heel mannelijks ervaren. Ze beleven hun religieuze achtergrond veel assertiever dan christenen de afgelopen decennia. Ik hoorde van een school waar twaalfjarige jongetjes als groep in de gebedsruimte gingen bidden. Die golden opeens als de coole kids. Dat slaat dan terug op christelijke jongens, die denken: wacht even, dat kunnen wij ook.”
Het kan ook een tegen elkaar opbieden worden, waarschuwt Boogerd. „Bij een Pegida-demonstratie liepen mensen met kruisen en christelijke symbolen rond. Maar wat bleek? Tachtig procent van de aanwezigen bleek ongelovig. Dat geeft ook aan dat het christelijk geloof speelbal kan worden in een cultuuroorlog.”